Trwają jeszcze zapisy do Nowego Przedszkoola na rok szkolny 2007/2008 

 

Podstawowe pojęcia w rozwoju dziecka -

wg lekarza medycyny i pedagoga - dr Marii Montessori.

 

Maria Montessori oparła swoje wywody na temat wychowania, na stwierdzeniu, że dziecko jest celem i punktem centralnym wychowania i wszelkich starań wychowawców. Rozwój ujęła jako wynik oddziaływań wychowawczych oraz aktywności życiowej samego dziecka. Aby najefektywniej spojrzeć na dziecko, należy poznać jego psychikę, ciało i duszę. Studia nad mechanizmami i prawami rozwoju dziecka dały Marii Montessori początek jej filozoficznego spojrzenia na proces kształcenia człowieka. Tylko wnikliwa i cierpliwa obserwacja dała jej szansę poznania prawideł kierujących zachowaniami dziecka. Tak więc na początku mamy czas na obserwowanie. Obserwacja naiwna, czyli danie wiary w to, że dziecko jest budowniczym samego siebie.

To zaufanie, że w nim ukryty jest wewnętrzny plan jego rozwoju. Aby wyrazić wyniki swoich wieloletnich obserwacji, stworzyła system pojęć obrazujących cały cykl rozwojowy dziecka. Hierarchia tych pojęć ma charakter komplementarny. Znaczy to tyle, iż każde z nich jest w równym stopniu istotne i jednej niezmiennej kolejności ich wstępowania. Nie są to bynajmniej pojęcia społeczne, raczej odnoszą się do terminów zaczerpniętych z nauk ścisłych, przyrodniczych. Wszystkie pojęcia się wzajemnie dopełniają, ponieważ rozwój to harmonia ciała, ducha i umysłu człowieka. Ciało, umysł i duch tkwią ze sobą w nierozerwalnym układzie, który prowadzi do wzrastania człowieka.

Dlatego system wychowania montessoriańskiego jest zintegrowanym systemem wychowania. Zakłada nauczanie globalne, wynikające z całościowego pojmowania człowieka i oddziaływanie na niego poprzez polisensoryczną stymulację.

Cały wysiłek polega na umiejętności obserwowania. Dostrzeżeniu prawideł  rozwoju dziecka. Tylko całościowe podejście do człowieka, może dać pełny sukces, ukształtowania jednostki dojrzałej, pełnej wartości własnych i szacunku do drugiego człowieka. Swój system wychowawczy, przekładający się na fazy odpowiadające psychologii dziecka, autorka rozwinęła za pomocą pojęć i zasad pedagogicznych, które poniżej scharakteryzuję.

 

HORME, jest pierwszym z pojęć montessoriańskiej pedagogiki. Pojęcie oznacza bodziec, impuls, rodzaj pobudzenia, które dociera do dziecka z wewnątrz. Jest to jakoby wewnętrzna siła, która pcha człowieka do działania. Ta naturalna motywacja kieruje go do poznawania świata, co prowadzi do jego rozwoju. W teoriach ewolucyjnych jest to instynkt. Horme czyni dziecko „budowniczym samego siebie”. Pchane naturalną ciekawością sięga nowości, a działając zdobywa wiedzę, nabywając kolejne umiejętności, które w dalszej drodze będą mu potrzebne do rozwoju. Rozwój dziecka według Marii Montessorii jest uporządkowany. Jest w nim miejsce na fazy wcześniejsze, które pozwalają przechodzić do wyższych poziomów rozwoju. W podobny sposób, odpowiadający takiemu stanowi rzeczy jest przygotowany materiał rozwojowy, który jest ze sobą logicznie powiązany i kieruje się zasadą stopniowania trudności.

Horme zaobserwować można od samego początku życia dziecka. Na początku małe dziecko ma nieskoordynowane ruchy, czasami są one wręcz przypadkowe, ale zawsze mają swój sens. Wielokrotnie rusza nóżkami, rączkami. Łaknie ruchu. Chociaż te ruchy nie doprowadzą w danej chwili do konkretnego działania, ale są swoistym treningiem, przygotowaniem do nabycia kolejnych umiejętności i ruchów.

Jeżeli mięśnie kończyn nie byłyby wystarczająco wyćwiczone i silne w wyniku częstego treningu, do którego dziecko pcha właśnie owa siła wewnętrzna, potem trudno byłoby dziecku wstać i utrzymać ciężar własnego ciała w pozycji pionowej.

Gdyby nie ten, wstępny ruch, powstanie kolejnych, coraz bardziej skomplikowanych byłoby możliwe. Gdyby nie wiele, wiele innych czynności poprzedzających, kolejne umiejętności nie powstawałyby. Nie potrzeba tu nauczyciela. Dziecko nie jest instruowane jak należy wymachiwać kończynami. A każde podobne działanie wynika z jego własnej, wewnętrznej potrzeby. I tę potrzebę, a dokładniej impuls, który ją wywołuje, Montessori nazwała pojęciem Horme.

 

WEWNĘTRZNY PLAN ROZWOJU. Jest już wewnętrzna siła pchająca dziecko do działania, do rozwoju, czyli Horme. Teraz potrzebny jest projekt. W wychowaniu i kształceniu człowieka owy projekt, to wewnętrzny plan budowy. Czyli cała osoba ze wszystkimi talentami i predyspozycjami. Ponieważ pedagogika montessoriańska w dużej mierze została oparta na doktrynie chrześcijańskiej, owy indywidualny plan budowy, według autorki, dla każdego z nas przygotował stwórca. Każdy z tych planów jest szczególny, bo każdy z nas jest inny. Owy wewnętrzny plan budowy, czyli potencjał, plan indywidualnego rozwoju człowieka zawiera się w dwóch fazach rozwojowych, zwanymi embrionalnymi. Obie fazy przebiegają jednocześnie na dwóch różnych płaszczyznach. Pierwszy z nich, to okres prenatalny. To czas kształtowania się człowieka od embrionu do noworodka. Cały okres prenatalny. Czas rozwoju płodu w łonie matki, kiedy od poczęcia do narodzin człowiek rozwija się, aby docelowo przystosować się do życia w świecie zewnętrznym już po urodzeniu.

Drugi okres embrionalny, to ten, kiedy mówimy o zarodku duchowym. Embrion psychiczno-duchowy. To czas, w którym człowiek rozwija się do pełnego zaistnienia w społeczeństwie. To tutaj, w psychiczno-duchowym zarodku tkwi wewnętrzny plan budowy. Owy okres przypada od urodzenia do około dwóch lat.

 

NEBULE, to termin zaczerpnięty z nauk astronomicznych. Montessori chodziło o pewne przesłanki dotyczące nabywania zdolności i opanowywania ich. To typowo ludzkie zdolności. Aby człowiek stał się w pełnej mierze istotą ludzką, potrzebuje przebywać w społeczeństwie, obcować z innymi osobnikami tego samego gatunku, aby od nich drogą naśladownictwa, stawać się do nich podobnym. Po urodzeniu człowiek posiada już pewne „Nebule”. Ale są to ukryte, zakodowane możliwości, bez określonej formy. Na przykład, gdy chodzi o umiejętność porozumiewania się w społeczności czyli mowa.

 

 Człowiek po urodzeniu posiada już nebule mowy, a mimo to nie może się porozumieć słownie.

Istnieje coś, bez określonej formy. Nebule bowiem są pewnego rodzaju wrażliwością. Człowiek nie nabędzie żadnych skomplikowanych umiejętności osobniczych bez społeczeństwa. I tak idąc dalej za przykładem rozwoju mowy, dziecko posiadając nebule, nabywa znajomość znaczeń mowy. Do około drugiego roku życia jest w stanie poznać większość słów i ich znaczeń, ale nie musi jeszcze z nich aktywnie korzystać. Teraz należy tylko poczekać do momentu wybuchu ekspresji słownej. Dlatego właśnie tak wielce istotny jest słowny kontakt dziecka z opiekunem od samego początku.

Mimo iż dziecko nie uczestniczy w werbalnej wymianie słów jego wrażliwe nebule chłoną wiedzę na ten temat, przyswajają zasób słów, aby potem wykorzystywać je biernie, rozumiejąc otaczające je osoby , potem się z nimi aktywnie porozumiewać za pomocą mowy.

 

MNEME, termin ten oznacza pamięć. Pamięć małego dziecka jest aktywna i żywa. Dziecko chłonie świat całym sobą. Przyjmuje go całościowo. Wchłania go, nie różnicuje, jeszcze nie ocenia. Odbiera go dobitnie i dosłownie. Można użyć porównania do kliszy aparatu fotograficznego bądź do odbicia obrazka na czystym papierze. Można wyróżnić różne rodzaje pamięci: sensoryczna, mięśniowa, wzrokowa, słuchowa… te wszystkie elementy składają się na zapamiętywanie świata. Ponieważ montessoriański system wychowania zakłada polisensryczne uczenie, autorka kładzie nacisk na rozwijanie jednocześnie wszystkich wyżej wymienionych pamięci, aby dziecko najbardziej efektywnie uczyło się świata. Dlatego materiał rozwojowy został skonstruowany tak, aby oddziaływał na wiele zmysłów jednocześnie. Koncentrując na sobie wszelką uwagę dziecka, wzbudza ciekawość i pcha do działania. Wymaga ruchu, tak niezbędnego do prawidłowego rozwoju małego dziecka. Pobudza zmysły wzroku, słuchu, smaku, powonienia, dotyku… to wszystko składa się na sukces zapamiętania, czyli przyjęcia świata.

 

ABSORBUJĄCY UMYSŁ, to jedno z ważniejszych pojęć pedagogiki Marii Montessori. Podobnie jak różowa wieża, którą często umieszcza się na okładkach jako graficzny symbol metody. W pojęciu tym zawiera się większość przesłanek pedagogicznych tego systemu wychowania.

Nazywany również Absorbującym duchem, oznacza przyswajanie świata w sposób naturalny i nieświadomy. Absorbujący umysł to pojęcie ściśle związane z fazami wrażliwymi.

 

„…Absorbujący umysł to stan gotowości umysłowej do trwałej i całościowej rejestracji w podświadomości napływających z otoczenia bodźców, budujący w dziecku indywidualne predyspozycje.(…) Mówimy o trwałej i całościowej rejestracji w podświadomości wszystkich docierających wrażeń. Dziecko przyjmuje wszystko; nie osądza, nie odrzuca, nie ma żadnych norm w skali wartości, nie ma zdolności do rozstrzygania co dobre, a co złe, właściwe czy błędne…”[1]

FAZY WRAŻLIWE, inaczej zwane okresy krytyczne czy sensytywne bądź fazy chłonności. Są ściśle związane z pojęciem absorbującego umysłu. „(…)Fazami chłonności nazywamy przejściowe stany gotowości receptywnej ukierunkowane na odbiór określonego rodzaju bodźców, charakteryzujące się łatwością przyswajania i opanowania konkretnych umiejętności.”[2] Według tej definicji istnieją takie momenty szczególnej wrażliwości na niektóre sytuacje i tematy. Każda cecha charakteru dziecka rozwija się w najlepszym dla siebie czasie, czyli w owej fazie wrażliwej – wrażliwej na tę właśnie cechę. Jak rozpoznać ten etap? To ogromne pole do popisu dla wychowawcy.

Znajomość psychologii dziecka pozwala na zauważenie i rozpoznanie faz rozwojowych i pokierowanie ścieżki rozwojowej dziecka w sposób najbardziej efektywny. Podczas fazy wrażliwej działaniu dziecka towarzyszy szczery entuzjazm, nieograniczona radość działania, poznawania i powtarzania tych samych sekwencji ruchów i czynności. Zadowolenie z kontaktu z sytuacją. Pierwszy okres faz wrażliwych przypada na czas od urodzenia do około szóstego roku życia dziecka. W tym czasie można powiedzieć, że rozwój jest tak dynamiczny i ciągły, że dziecko wciąż pozostaje pod wpływem faz wrażliwych, absorbującego ducha. Dziecko jest szczególnie wrażliwe na dźwięki, głos, słowa, ruch. Chłonie każde nowe doświadczenie z naturalną sobie potrzebą rozwoju. W tym czasie nie ma ono trudności z przyswajaniem wiedzy ani umiejętności. Pokuszę się na stwierdzenie, że możliwym jest, iż w tym czasie dziecko zdobywa najwięcej umiejętności w najkrótszym czasie. Żadna nowa wiedza potem, nie będzie tak istotna dla jego całego późniejszego życia jak wszelkie nawet najprostsze umiejętności zdobyte w tym okresie.

W wieku od siódmego do dwunastego roku życia wzrasta wrażliwość na konkretne, różne dziedziny wiedzy. Określone fragmenty wiedzy. Stąd zamiłowanie do zgłębiania najbardziej szczegółowych informacji na dany, określony temat. Pojawia się potrzeba kolekcjonowania, posiadania, porównywania i odkrywania. To również okres bardzo wrażliwy na poznawanie. Potem, w wieku samodzielności, który przypada na okres między trzynastym a siedemnastym rokiem życia, przypada czas potrzeby rozwijania własnej odrębności i indywidualności.

Młody człowiek wtedy jednocześnie poszukuje akceptacji, a potrzeba przynależności do grupy jest wtedy szczególnie silna.

Faz wrażliwych nie da się wywołać sztucznie. Zdaniem autorki pojęć fazy mijają bezpowrotnie. „(…)Kiedy skończy się owy czas otwartości, zamierzone wyniki osiąga się dzięki świadomej, ukierunkowanej pracy, z nakładem sił woli.”[3]

Są one nierozerwalnym elementem naturalnego rozwoju. Dlatego szczególnie ważne jest, aby ich nie przeoczyć.

Trudno tak sprzyjającego czasu dla rozwoju człowieka nie docenić i nie wykorzystać na korzyść samego dziecka. „(…)Wystarczy obserwować dziecko, aby stwierdzić, że interesuje się różnymi rzeczami, zjawiskami. Bez naszego zbawiennego wpływu. Czasem, mimo naszych usilnych starań, interesuje się czymś zupełnie innym. Rozwijające się dziecko, może zainteresować się błotem na chodniku, kamieniami, zwierzętami, tym, co robi się w kuchni, w sklepie, a także wiązaniem sznurowadeł, literkami, wodą, formami grzecznościowymi, liczeniem, itd. W takiej fazie chłonności, a więc w czasie, gdy może eksperymentować w obszarze określonym przez własny wybór, zdobywa umiejętności i wiedzę szybciej, samodzielnie i bez wysiłku…”[4]

 

POLARYZACJA UWAGI, to kolejny niezwykle istotny termin montessoriańskiej pedagogiki wychowania zaczerpnięty z języka greckiego „polar” oznacza oś. „(…)To proces psychiczny, będący konsekwencją głębokiej i długotrwałej koncentracji uwagi, w wyniku którego dziecko optymalizuje swój rozwój.

Jak mówiła Maria Montessori, to czas w którym pogłębieniu i polepszeniu ulegają relacje ze światem rzeczy i ludzi. Budzi się jaźń. Dziecko staje się bardziej niezależne. Polaryzacja jest "fenomenem świadomości", który skutkuje poprzez związanie kompetencji rozwojowych z przedmiotem, z ruchem lub z procesem psychicznym…”[5] Chodzi tu o skupienie uwagi w jednym kierunku.

„Fenomen „Polaryzacji uwagi” Montessori odkryła obserwując trzyletnią dziewczynkę w jednym ze swoich rzymskich przedszkoli. Dziewczynka niezliczoną ilość razy wciskała cylindry do bloków drewnianych. Była całkiem zatopiona w pracy. Sprzężona z materiałem tak, że rzeczy, które dobiegały do niej ze świata zewnętrznego nie były w stanie zmącić tej spokojnej, ukierunkowanej pracy.”[6] Także ten termin ściśle się wiąże z pojęciem faz wrażliwych. To rodzaj szczególnego kontaktu dziecka z materiałem.

Towarzyszy mu ogromne zainteresowanie, wręcz fascynacja przedmiotem, do którego wraca niestrudzenie i bez znużenia powtarza czynności niemalże w nieskończoność. Działanie pedagoga ma na celu doprowadzenie do polaryzacji uwagi.

 Polaryzacja uwagi jest bowiem kluczem do montessoriańskiej pedagogiki. Jest celem. Wywołać naturalne zainteresowanie, tak, aby w fazie wrażliwej, dzięki absorbującemu duchowi wywołać stan gotowości przyswojenia kolejnych umiejętności, które doprowadzą do rozwoju. Najpierw pojawia się faza ćwiczenia. Na samym początku rozpoznać można fazę poszukiwania pracy. Dziecko szuka swojego zajęcia, czasami tylko próbuje pracy z materiałem, do momentu, kiedy znajdzie to, czym się faktycznie zainteresuje.

Nauczyciele obserwują tutaj niepokój, zniecierpliwienie, często szybkie znudzenie. Motyw poszukiwań tkwi w samym dziecku.[7] To tutaj mamy do czynienia z pierwiastkiem, który Montessori nazwała Horme. Ponieważ każdy z materiałów rozwojowych ma swoją określoną przydatność, swój cel, istnieje więc potrzeba poznania pomocy i zrozumienia jej działania. Do tego właśnie niezbędna jest faza ćwiczenia. Kiedy nauczyciel prezentuje dziecku materiał, pokazuje jak działa, do czego służy i jak się z tym pracuje.

Po tym wstępnym etapie pracy mamy do czynienia z „fazą wielkiej pracy”. To faza głębokiej fascynacji. Zainteresowanie jest tak wielkie, że oddanie czynnościom i pracy pochłania dziecko w całości, jest jakoby „zrośnięte” z przedmiotem. Często krzywdą dla niego jest potrzeba oderwania się od działania.

 Aby przekonać się, co jest w danej chwili najważniejszym i ulubionym przedmiotem pracy, Małgorzata Miksza - nauczyciel montessoriański prosiła dzieci o narysowanie swojej ulubionej pomocy.

Długość trwania fazy skupionej pracy jest bardzo indywidualna. Każde dziecko pracuje w skupieniu tyle, ile potrzebuje do osiągnięcia satysfakcji. Wreszcie następuje faza kontemplacji. Inaczej faza zakończenia pracy. W owej fazie dziecko osiąga swoistą satysfakcję i zadowolenie z zakończonego działania.

A gdy posiada już pewną wiedzę, nasyciło ciekawość i wreszcie potrafi poprawnie wykonać jakąś czynność, to pozwala mu korzystać z kolejnych, nieznanych dotąd elementów otoczenia.

Może sięgnąć dalej, po coś nowego. Jeżeli dziecku uda się osiągnąć taki stan rzeczy, dochodzi do normalizacji.

 

 

 

NORMALIZACJA, to niejako cel wychowania i  rozwoju. Dziecko, które potrafi skupić uwagę na pracy, skoncentrować się, staje się wyciszone, wewnętrznie uporządkowane, a w pojęciu Montessori znormalizowane.

 „W takiej mierze, w jakiej dzieci przyzwyczajają się do skoncentrowanej pracy, zdobywają nie tylko bogatą wiedzę, lecz również zmieniają swoje zachowanie społeczne i przyzwyczajenia: stają s`1ię bardziej samodzielne, odpowiedzialne za własne działania, bardziej wytrwałe i zdyscyplinowane.

(…)Pod pojęciem znormalizowanego dziecka, autorka przyjmuje (…) dziecko zdrowe psychicznie, które mogło rozwijać się harmonijnie, zgodnie ze swoimi ważnymi, egzystencjalnymi potrzebami.”[9] Normalizacja jest celem wychowania człowieka w pedagogice Marii Montessori. Osoba znormalizowana jest zdolna do budowania własnej osobowości. Osiągnęła rozwój, samozadowolenie, wiedzę o sobie samej, pewności siebie i wiary we własne siły. Takie dziecko nie jest już niepewne. Jest spokojne i zdyscyplinowane. Cechuje je spokój, odpowiedzialność, przejawia ład w zachowaniu i działaniu. Jest więc pełnowartościową osobowością. Otwartą na przyswajanie świata bez lęku przed nim i bez obaw. Tak więc, wszelkie wcześniejsze starania, wywołania sytuacji w której dziecko osiągnie zainteresowanie przedmiotem, po to, aby rozwinąć pewne zdolności, które dadzą mu wiedzę, doprowadziły, że osiągnęło stan, w którym jest gotowe do przeżywania swojego życia samodzielnie.

Przechodząc przez kolejne etapy rozwoju, dziecko kształtuje kolejne umiejętności i cechy charakteru niezbędne do prawidłowego funkcjonowania w świecie.

---

[1] Stein B. Teoria i praktyka pedagogiki Marii Montessori w szkole podstawowej ; Jedność , Kielce 2003

[2] Doman G. w: montessori.pl/podstawowe_pojecia_pedagogiczne.html

[3] Stein B. Teoria i praktyka … op.cit

[4] Doman G. w: montessori.pl/podstawowe_pojecia_pedagogiczne.html

[5] j.w.

[6] Stein B. Teoria i praktyka … str.70-71

[7] Stein B. Teoria i praktyka … str.  76-77

[8] Stein B. Teoria i praktyka… str. 76-77

[9] Stein B. Teoria i praktyka ….. str.78

Tekst zaczerpnięty z :

Pracy magisterskiej pt:

"Pedagogika Marii Montessori.

Od praktyki do teorii":

Autor: Agnieszka Kurek-Zasacka

Praca wykonana pod kierunkiem

Prof. dr hab. Mirosława Szamańskiego

Uniwersytet Warszawski;  Wydział Pedagogiczny;

 Na kierunku Pedagogika Ogólna;